Zijn de extra defensieuitgaven wel zo defensief?

19/06 10:15 - Zijn de extra defensieuitgaven wel zo defensief?
 door Wendela de Vries (*) 17 juni 2026   Begin 2022, toen de Russische opmars naar Kyiv al totaal was vastgelopen, en duidelijk was dat de oorlog in Oekraïne weliswaar lang en wreed zou worden, maar het Russische leger niet bepaald Europa kon veroveren, besliste de Tweede Kamer tot aanschaf van 6 extra F-35 gevechtsvliegtuigen en 4 extra Reaper drones (dat zijn onbemande, met raketten te bewapenen vliegtuigen). Met de F-35’s alleen al is zo’n 90 miljoen euro per stuk gemoeid, maar het in patriottische stemming verkerende parlement had slechts een debat van anderhalf uur nodig om te beslissen over deze enorme uitgave. In de jaren daarna is tot de aanschaf van nog veel meer dure wapensystemen besloten. Hoewel de suggestie wordt gewekt dat dit nodig is om de landsgrenzen te verdedigen, worden veel van deze wapens vooral gekenmerkt door hun offensieve mogelijkheden. Het rechtse offensief tegen zorg en sociale voorzieningen gaat hand in hand met een offensieve visie op defensie, waarin Nederland zich positioneert in de slipstream van het Amerikaans dominantiestreven. Deze praktijk staat in schril contrast met de retoriek over Europese strategische autonomie die wordt gebruikt om extra defensie-uitgaven te rechtvaardigen. Bezuinigen om te bewapenen Er is een directe relatie tussen de bezuinigingen en de verhoging van de militaire uitgaven. Omdat het de regering, krijgsmacht en wapenindustrie gelukt is om de extra militaire uitgaven te framen als noodzakelijk voor de veiligheid van Oekraïne, zo niet van de eigen landsgrenzen, durven de Nederlandse vakbonden het niet aan om deze te relatie tussen bezuinigingen en militaire uitgaven te leggen in hun actieplannen tegen het bezuinigingsbeleid. Immers, als je protesteert tegen de absurde stijging van het militair budget wordt er gedaan alsof je de Oekraïners in de steek laat, of het vaderland uitlevert aan ‘De Vijand’. Door effectief op emoties van angst en mededogen in te spelen worden feiten en cijfers naar de achtergrond gedrongen. Zo wordt een enorme militarisering in Europa door rechtse regeringen doorgedrukt, ten koste van vrede en solidariteit. Het Zweeds vredesinstituut SIPRI publiceerde recent nieuwe cijfers: de mondiale militaire uitgaven stegen in 2025 met 2,9 procent tot 2887 miljard dollar. Ter vergelijking: het totale budget van de Verenigde Naties, de organisatie die landen juist tot elkaar moet brengen om vrede te bewaren, is 68,5 miljard dollar. Volgens de WHO, de gezondheidsorganisatie van de VN, zou met een budget van 6 miljard dollar de malaria zo goed als uitgeroeid kunnen worden, waarmee ook de ebolabestrijding geholpen zou zijn. (Overigens is Nederland zijn hulp aan het gebied waar ebola heerst juist aan het afbouwen. Dat levert een bezuiniging op van 20 miljoen euro, nog geen kwart van de kosten van een enkele F-35.) Europa is de regio waar de militaire uitgaven in 2025 het hardst stegen, namelijk met 14 procent. Dat leidt tot verarming, want het gaat het ten koste van uitgaven aan sociale zekerheid en verduurzaming. De Verenigde Staten kijken tevreden toe hoe concurrent Europa zijn eigen economische positie verzwakt door uitgaven en investeringen in productieve sectoren te verschuiven naar onproductieve oorlogsvoorbereiding. En dan kopen de Europeanen ook nog eens 60 procent van hun wapens in de VS. Aangezien de oorlog in Oekraïne sterk bijdraagt aan de bereidheid van Europese burgers om te bewapenen heeft een flink deel van de elite in de VS geen belang bij vrede in Oekraïne. De oorlog is win-win voor de VS: je verzwakt en verdeelt Europa en je verkoopt een heleboel wapens. Ook de economie van concurrent Rusland raakt ontwricht, hoewel de Russische machthebbers er natuurlijk geen hap kaviaar minder om eten. Arm weerloos vaderland? Er is een gigantisch militair overwicht van de rijke westerse landen. Van de mondiale militaire uitgaven wordt meer dan de helft, namelijk 55 procent, uitgegeven door de gezamenlijke NAVO-landen. China heeft een aandeel van 12 procent, Rusland 6,6 procent, alleen de VS 33 procent. Een blik op deze cijfers alleen al gerechtvaardigd het vermoeden dat nóg meer uitgaven aan wapens misschien helemaal niet zo defensief bedoeld zijn. De stemming onder NAVO-militairen en hun politieke leiders is dat een oorlog met een van de andere militaire grootmachten te winnen valt. Misschien wordt op een kwade dag de ‘defensieve aanval’ ingezet, een optie die het Pentagon niet uitsluit. Of escaleert een klein conflict door een paar domme beslissingen tot een grote oorlog. Er is veel reden om bang te zijn voor oorlog, maar zeker niet alleen vanwege een kans dat Rusland of China aanvalt. Er is gebrek aan realiteitsbesef over de verschrikking van oorlog bij zowel de bevolking als de machthebbers in de VS en Europa, ook bij middenpartijen als PRO in Nederland of de Duitse sociaaldemocraten en de Grünen. Een oorlog tussen grootmachten, met het risico op nucleaire escalatie, is geen optie om achter de hand te houden maar een ramp die ten alle tijden vermeden moet worden. Niets is het waard om het voortbestaan van de planeet op het spel te zetten. In Nederland bestaat nog steeds het idee dat onze krijgsmacht op een houtje moet bijten, maar sinds 2016 zijn de Nederlandse militaire uitgaven verdriedubbeld, van 8,3 miljard euro in 2016 naar 26,8 miljard euro dit jaar. Het is niet zo dat er ‘eindelijk geld naar defensie gaat’. Defensie krijgt al jaren veel extra geld, terwijl er elders wordt bezuinigd. Daarvoor wil de regering onder meer het eigen risico in de zorg verhogen, wat vooral rampzalig is voor chronisch zieken en arme mensen (niet toevallig vaak dezelfde mensen). Wie beweert dat domme pacifisten willen dat Nederland weerloos wordt, heeft de Rijksbegroting de afgelopen jaren niet gevolgd. Er is geen sprake van afknijpen van de krijgsmacht, er is sprake van absurde groei. Meer, nieuwer, dodelijker Een deel van de Nederlandse militaire uitgaven gaat naar Oekraïne. De afgelopen 4 jaar, tussen het begin van de oorlog in februari 2022 en februari 2026, ontving Oekraïne voor 11,7 miljard euro aan militaire steun in de vorm van wapens en militaire training. De laatste tijd gaat ook veel geld naar Oekraïense wapenbedrijven voor onderzoek en productie, vaak in samenwerking met Europese wapenbedrijven, die profiteren van de testmogelijkheid in het oorlogsgebied. Zo zal de langeafstandsraket die momenteel ontwikkeld wordt door het in Nederland gevestigde Destinus samen met het Duitse Rheinmetall getest worden in Oekraïne. Het is een vreselijk bijverschijnsel van de toch al vreselijke oorlog dat in hoog tempo nieuwe strategieën en ‘combat proven’ wapens worden ontwikkeld. De ontwikkeling van drones, ook met AI toepassingen, kan tot gevaarlijke excessen leiden, maar vindt vrijwel ongecontroleerd plaats bij samenwerkingen tussen bedrijven in NAVO-landen en bedrijven in Oekraïne. Naast de steun aan Oekraïne gaat het grootste deel van de militaire uitgaven naar personeel, kazernes en oefenterreinen, naar oefeningen en inzet, en voor een steeds groter deel naar nieuwe wapens en militaire industrie. NAVO-landen kwamen in 2014 de Wales Defence Investment Pledge overeen om minstens 20 procent van de militaire uitgaven te besteden aan groot materieel en bijbehorend onderzoek en ontwikkeling (o&o), in Nederland is dat 29 procent geworden. Wapens en oorlog zijn namelijk ook gewoon een goed verdienmodel met overheidssubsidie. Allerlei regelingen worden opgetuigd, zoals de SEED Capital-regeling, waarmee durfkapitalisten een overheidslening kunnen krijgen als ze investeren in ‘technostarters’ in militaire en dual-use toepassingen. Met die lening wordt een deel van het risico afgewenteld op de staat. Ook is er een SecFund van 100 miljoen euro voor start-ups, scale-ups en mkb-bedrijven die ‘bijdragen aan de innovatiebehoeften van Defensie’. Voor civiele bedrijven die van deze regelingen willen profiteren zijn er speciale voorlichtingsdagen, georganiseerd door onder meer de Rijksdienst voor Ondernemen en de lobbykoepel van wapenbedrijven, de NIDV, bekend van de jaarlijkse wapenbeurs in Rotterdam. Daarnaast krijgen universiteiten en hogescholen budgetten waarmee studenten kunnen meehelpen bij de ontwikkeling van nieuwe wapens of militaire kennis. Wil je als student verzekerd zijn van een goed onderzoeksbudget, ga dan militair onderzoek doen, want elders wordt bezuinigd. Het kost wat, maar heb je dan wat?  Europese strategische autonomie, de noodzaak om zonder de Verenigde Staten te kunnen opereren, is een populair nieuw argument om geld naar de wapenindustrie te sluizen, zowel nationaal als via het EU budget. Maar de retoriek, die ook luid weerklinkt binnen PRO en D66, strookt niet met het feitelijk beleid. Nederland concurreert op dit moment met België om een samenwerkingscontact met het Amerikaanse wapenbedrijf Rayteon voor de productie van AMRAAM-raketten, dat zijn luchtdoelraketten voor onder meer de F-35. De regering zegt dit te doen om de ‘trans-Atlantische wapenrelatie’ te versterken. Dus terwijl extra geld naar de wapenindustrie wordt verantwoord met verwijzing naar strategische autonomie, wordt tegelijkertijd de vervlochtenheid van de Nederlandse wapenindustrie met de VS versterkt. Het gevechtsvliegtuig F-35 is van Amerikaans makelij. Er zijn ook (goedkopere) Europese toestellen op de markt, maar daar kan je geen Amerikaanse kernwapens onder hangen. Dat de F-35 bedoeld is voor ‘nuclear sharing’, de bereidheid om Amerikaanse kernwapens door de Nederlandse krijgsmacht af te laten vuren, wordt officieel bevestigd noch ontkend, maar is zo algemeen bekend dat de officiële vaagheid een beetje kinderachtig aandoet, terwijl het parlementair debat en controle bemoeilijkt. Anders dan Nederland maakt Duitsland er geen geheim van dat het F-35’s koopt voor nucleaire taken. De aankoop van een Amerikaans gevechtstoestel voor Amerikaanse bommen versterkt de band met de VS. Een deel van de prijzigheid van de F-35 komt van het specifieke kenmerk ‘stealth’, de onzichtbaarheid voor vijandelijke radar. Europese gevechtsvliegtuigen, zoals de Franse Rafale, missen deze offensieve optie die het de F-35 mogelijk maakt om onopgemerkt diep vijandelijk gebied in te vliegen en daar de verdediging uit te schakelen. Zodat er vervolgens gebombardeerd en geïntervenieerd kan worden. Met de F-35 kan Nederland met bondgenoot Amerika voorop vliegen bij een aanval op Teheran, Moskou of Beijing. In NAVO-taal heet dat ‘offensive counter air/sweep’ en ‘suppression/destruction of enemy air defences’. De F-35 is het duurste militaire systeem ooit en toch nog immer geplaagd door technische mankementen. Recente software-upgrades voor onder andere wapencapaciteit, communicatie met andere vliegtuigen en grondtroepen, en cyberbeveiliging, zijn bijna allemaal vastgelopen. Toch blijven landen wereldwijd de F-35 kopen. Nederland heeft nu 47 F-35’s, verdeeld over de vliegbases Leeuwarden, Volkel (waar ook de 20 Amerikaanse kernbommen liggen) en een Amerikaanse luchtmachtbasis in Arizona. Het moeten er uiteindelijk 57 worden, maar met een vliegtuig van 90 miljoen euro ben je er nog niet. Elk groot militair ‘platform’ (vliegtuigen, schepen, voertuigen) wordt bewapend met dure bommen en raketten. Nederland investeert flink in ‘munitie’ en dat gaat niet om kogeltjes en kruit. In bestelling zijn onder meer 120 JASSM-ER raketten voor $900 miljoen. Volgens het ministerie van Defensie zijn deze bedoeld voor ‘deep strike precision’, dus wederom voor doelen diep in vijandelijk gebied. Een grove berekening: 900 miljoen dollar voor 120 raketten is 7,5 miljoen dollar per stuk. Als je een raket afschiet ben je dat dus kwijt. Allemaal nieuwe spulletjes  Een snelle blik op andere krijgsmachtonderdelen levert onder meer het volgende op: De vervanging van bestaande LC-fregatten (Luchtverdediging en Commando), de belangrijkste schepen van de Koninklijke Marine, zou oorspronkelijk 2 miljard euro voor 2 schepen kosten, maar is inmiddels opgelopen tot meer dan 2,5 miljard euro. Verder koopt de marine nieuwe onderzeeboten, nieuwe patrouillevaartuigen, en 175 lange-afstands Tomahawk kruisraketten – kosten 1,9 miljard euro – een type dat de afgelopen decennia vele malen is ingezet in oorlogen zoals in het Midden-Oosten. Met deze kruisraketten kan je vanaf een marineschip Moskou beschieten, maar oefeningen en activiteiten suggereren eerder een ondersteunende rol bij een aanval op China door de VS. Recent heeft de Amerikaanse marine zo’n maritieme aanval geoefend. De Nederlandse krijgsmacht sluit aan bij dit Amerikaans spierballenvertoon. Het LC-fregat De Ruyter tartte de afgelopen weken tot twee keer toe de Chinezen met doorvaarten in de Zuid-Chinese Zee, wat door China werd omschreven als ‘inbreukmakende en provocerende acties’. Omdat je als minister van Defensie alle krijgsmachtonderdelen tevreden moet houden, krijgt ook de landmacht wat nieuws: Nederland koopt 46 nieuwe Leopard-2 tanks van het Duitse bedrijf Rheinmetall, voor 1 tot 2,5 miljard euro (precieze bedragen worden vaak niet meer bekendgemaakt, uit concurrentieoverwegingen of ‘omdat de vijand mee kijkt’. Kamerleden mogen stukken vertrouwelijk inzien maar er niet over praten. Democratische controle op de krijgsmacht wordt zo verder ingeperkt.) Nederland had zijn tanks een aantal jaren geleden afgeschaft omdat ze militair niet veel nut meer hebben, en tot ergernis van de tankdivisie van de landmacht moesten ze oefenen met in Duitsland geleasede tanks. Maar nu koopt de landmacht dus toch weer nieuwe tanks; in de oorlog in Oekraïne worden immers ook tanks gebruikt. Al blijken die daar niet erg bruikbaar want ze kunnen worden uitgeschakeld door drones van een paar honderd euro per stuk. Dus wat is hier eigenlijk de rationale achter? Investeer in mensen, niet in oorlog Met al deze overbewapening is de regering niet de veiligheid aan het versterken. De regering is een onproductieve sector aan het financieren met publieke middelen. Ten koste van de samenleving en de vrede. Zorg, onderwijs en internationale solidariteit krijgen het hard te verduren. De FNV voert onder meer actie tegen bezuiniging van 435 miljoen euro op huishoudelijke hulp voor mensen die dat hard nodig hebben. Behalve dat straks geen hulp meer beschikbaar is, zullen ook duizenden banen verloren gaan. Misschien moeten die mensen nieuw werk zoeken in de wapenindustrie, in plaats van andere mensen helpen? In Brussel vindt vandaag een internationale demonstratie plaats waar ook de Belgische vakbonden aan meedoen. Hopelijk kunnen ze hun Europese zusterbonden ervan overtuigen dat de hoge militaire uitgaven een belangrijke factor zijn in het Europese sociale afbraakbeleid. Onder het motto ‘Welfare not Warfare!’ wordt op 14 juni om 3 uur verzameld bij station Brussel Noord. Er zullen deelnemers zijn uit heel Europa, ook uit Nederland, want het kost weinig moeite om de absurditeit van de huidige uitgaven en bezuinigingen te doorzien. Laten we goed kijken of Klaver en Spekman ook op komen dagen – en zo niet, eens vragen waarom ze eigenlijk ontbreken. (*) Wendela de Vries is onderzoeker en activist en werkt bij Stop Wapenhandel. Ze publiceert onder meer over de uitholling van de Europese wapenexportcontrole, de subsidiëring van militaire industrie, en de samenhang tussen militarisme en de fossiele industrie. De Vries is oprichter van een netwerk van onderzoekers en activisten over wapens, militarisme en klimaatcrisis, en lid van de stuurgroep van het Europees Netwerk tegen Wapenhandel. Dit artikel verscheen op 14 juni 2026 op Jacobin.nl. Wendela is ook gasthoofdredacteur van het volgende papieren nummer van Jacobin.nl (Nr. 06) over Militarisering.  ...